Στην ιστορική συνοικία του Φαναρίου, στην καρδιά της Κωνσταντινούπολης, βρίσκεται ο Πάνσεπτος Πατριαρχικός Ναός του Αγίου Μεγαλομάρτυρος και Τροπαιοφόρου Γεωργίου, η επίσημη έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Ο ναός αυτός αποτελεί μέχρι σήμερα το σημαντικότερο πνευματικό κέντρο της Ορθοδοξίας και ένα από τα ιερότερα προσκυνήματα του Γένους.
Η ιστορία του συνδέεται άμεσα με την πορεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου είναι η πέμπτη κατά σειρά εκκλησία της Πόλης που φιλοξένησε τον Οικουμενικό Θρόνο μετά τον 15ο αιώνα. Αρχικά υπήρξε καθολικό γυναικείας μονής αφιερωμένης στον Άγιο Γεώργιο και μετατράπηκε σε Πατριαρχικό Ναό από τον Πατριάρχη Ματθαίο Β΄ κατά τα έτη 1598-1601, όταν το Πατριαρχείο εγκαταστάθηκε οριστικά στο Φανάρι.
Οι ανακαινίσεις και η διαμόρφωση του ναού
Κατά τη διάρκεια των αιώνων ο ναός γνώρισε πολλές δοκιμασίες, κυρίως πυρκαγιές και καταστροφές. Το 1614 ανακαινίστηκε από τον Πατριάρχη Τιμόθεο Β΄, ενώ μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1720 ανοικοδομήθηκε εκ νέου από τον Πατριάρχη Ιερεμία Γ΄. Νέα σημαντική ανακαίνιση πραγματοποιήθηκε το 1836 από τον Πατριάρχη Γρηγόριο ΣΤ΄, ενώ εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης έγιναν και κατά την πατριαρχία του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου.
Ο ναός είναι τρίκλιτη βασιλική και χωρίζεται σε νάρθηκα, κυρίως ναό και ιερό βήμα. Παρά τη λιτή εξωτερική μορφή του — αποτέλεσμα των περιορισμών της οθωμανικής περιόδου — το εσωτερικό του αποκαλύπτει εξαιρετικό καλλιτεχνικό και πνευματικό πλούτο.
Τα σπουδαία κειμήλια του Πατριαρχικού Ναού
Ο Πατριαρχικός Ναός φυλάσσει ανεκτίμητους θησαυρούς της Ορθοδοξίας και της βυζαντινής παράδοσης.
Ο Πατριαρχικός Θρόνος
Ο Πατριαρχικός Θρόνος του “Ιωάννη του Χρυσοστόμου”
Ξεχωρίζει ο ιστορικός Πατριαρχικός Θρόνος, ο οποίος σύμφωνα με την παράδοση συνδέεται με τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Η σημερινή μορφή του χρονολογείται στο 1577. Είναι κατασκευασμένος από ξύλο καρυδιάς και διακοσμημένος με ελεφαντόδοντο, σεντέφι και περίτεχνα σχέδια αμπέλου.
Το σύνθρονο
Μέσα στο ιερό βήμα σώζεται το ιστορικό σύνθρονο, το οποίο χρονολογείται στις αρχές του 5ου αιώνα. Θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα εκκλησιαστικά καθίσματα της χριστιανικής Ανατολής και πιθανότατα συνδέεται επίσης με τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο.
Ο άμβωνας και τα ψαλτήρια
Ιδιαίτερης τέχνης είναι και ο ξυλόγλυπτος άμβωνας του ναού, έργο του 18ου αιώνα, καθώς και τα δύο ιστορικά ψαλτήρια που μεταφέρθηκαν από τη Μονή της Παναγίας Καμαριώτισσας της Χάλκης.
Το τέμπλο
Το επιβλητικό τέμπλο του 18ου αιώνα
Το επιβλητικό τέμπλο του 18ου αιώνα συνδυάζει βυζαντινά, αναγεννησιακά, μπαρόκ και οθωμανικά στοιχεία. Είναι ξυλόγλυπτο και επιχρυσωμένο, αποτελώντας ένα από τα ωραιότερα τέμπλα της μεταβυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης.
Οι θαυματουργές εικόνες
Στον Πατριαρχικό Ναό φυλάσσονται μερικές από τις σημαντικότερες εικόνες της Ορθοδοξίας.
Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Φανερωμένης
Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η ψηφιδωτή εικόνα της Παναγίας Παμμακαρίστου του 11ου αιώνα, η οποία υπήρξε η προστάτιδα εικόνα παλαιότερου Πατριαρχικού Ναού. Εξίσου σημαντική είναι η ψηφιδωτή εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, επίσης του 11ου αιώνα.Ιδιαίτερη ευλάβεια συγκεντρώνει και η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Φανερωμένης, η οποία μεταφέρθηκε από την Κύζικο και χρονολογείται πριν από τον 14ο αιώνα.
Τα ιερά λείψανα
Ο ναός αποτελεί πολύτιμη κιβωτό ιερών λειψάνων μεγάλων Αγίων της Εκκλησίας.
Το 2004 επέστρεψαν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο τα ιερά λείψανα των Αγίων Γρηγορίου του Θεολόγου και Ιωάννου του Χρυσοστόμου, τα οποία είχαν μεταφερθεί στη Ρώμη μετά την Δ΄ Σταυροφορία. Η επιστροφή τους πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄ και αποτέλεσε ιστορικό γεγονός για την Ορθοδοξία.
Στον ναό φυλάσσονται επίσης λείψανα του Μεγάλου Βασιλείου, της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Ευφημίας, της Αγίας Θεοφανούς της Αυγούστας, καθώς και λείψανα που αποδίδονται στην Αγία Σαλώμη.
Η Στήλη της Φραγγελώσεως
Η στήλη της Φραγγελώσεως του Χριστού
Ανάμεσα στα σημαντικότερα κειμήλια συγκαταλέγεται και τμήμα της Στήλης της Φραγγελώσεως του Χριστού, πάνω στην οποία, σύμφωνα με την παράδοση, μαστιγώθηκε ο Κύριος πριν από τη Σταύρωση. Το ιερό αυτό κειμήλιο μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη από την Αγία Ελένη μετά το προσκύνημά της στους Αγίους Τόπους.
Σύμβολο της Ορθοδοξίας και της Ρωμιοσύνης
Ο Πάνσεπτος Πατριαρχικός Ναός του Αγίου Γεωργίου δεν είναι απλώς ένα ιστορικό μνημείο. Είναι ο ζωντανός χώρος όπου συνεχίζεται αδιάκοπα η λειτουργική και πνευματική παράδοση της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας.
Στους χώρους του τελούνται οι μεγάλες πατριαρχικές ακολουθίες, οι χειροτονίες, οι συνοδικές τελετές και οι σημαντικότερες στιγμές της ορθόδοξης εκκλησιαστικής ζωής. Από το Φανάρι εξακολουθεί να εκπέμπεται το μήνυμα της ενότητας, της μαρτυρίας και της πνευματικής συνέχειας της Ορθοδοξίας μέσα στον σύγχρονο κόσμο.
Ο Πατριαρχικός Ναός του Αγίου Γεωργίου παραμένει έως σήμερα το ιερότερο σύμβολο της Ρωμιοσύνης στην Κωνσταντινούπολη και ένας φάρος πίστεως που συνδέει το παρελθόν της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας με τη ζωντανή παρουσία της Ορθοδοξίας στον σύγχρονο κόσμο.
