Της Λίτσας Ι. Χατζηφώτη, αρχαιολόγου

 

Ο όρος «Ιστορικό Κέντρο της Αθήνας» χρησιμοποιήθηκε πριν από μερικά χρόνια για να χαρακτηρίσει την περιοχή του κέντρου της πρωτεύουσας της Ελλάδος που νοητά περιλαμβάνεται μεταξύ των οδών Σταδίου - Αθηνάς - Μητροπόλεως, σχηματίζοντας τρίγωνο.

Βασικός σκοπός ήταν η θέσπιση ρυθμίσεων που θα διευκόλυναν το απερίγραπτο κυκλοφοριακό πρόβλημα στην εξαιρετικά κορεσμένη κυκλοφοριακά και οικοδομικά περιοχή, όπου αυτή η δραστηριότητα κατέστρεψε χωρίς ολιγωρία εγκαταστάσεις στην ίδια θέση από εποχές που χάνονται πολύ βαθιά στην Ιστορία.

Σε μεγάλες ξένες πρωτεύουσες, τα ιστορικά κέντρα διατηρήθηκαν ανέπαφα, συντηρήθηκαν και αξιοποιήθηκαν για πολλές πολιτιστικές και άλλες χρήσεις. Οι νέες εγκαταστάσεις προωθήθηκαν έξω και γύρω από αυτά, όπως στη Ρώμη, τη Φλωρεντία, τη Βενετία, τη Νίκαια, τη Λυών, την Πράγα και αλλού.

Στην Αθήνα, η αρχαιολατρία ημεδαπών και ξένων, η προσπάθεια να αποκατασταθούν όσο το δυνατόν περισσότερα αρχαία μνημεία, η αδυναμία των κατοίκων της μετά την Εθνική Παλιγγενεσία να διατηρήσουν τις καθημαγμένες περιουσίες τους και η χωρίς ιστορική ευαισθησία δραστηριότητα των Βαυαρών τεχνοκρατών, που συνόδευαν τον ανήλικο μονάρχη, έγιναν αιτίες να θυσιαστούν άδικα πολύτιμα μνημεία των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων.

Το ίδιο, βέβαια, επανέλαβαν οι Νεοέλληνες αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καταστρέφοντας κι αυτοί τα νεοκλασικά οικοδομήματα της Αθήνας που διέφυγαν τις συρράξεις και τον εμφύλιο σπαραγμό. Οικοδόμησαν με το άχαρο τσιμέντο και το σίδερο κάθε γωνιά της Αθήνας «κουκουλώνοντας» ακόμα και τον μικρό ναό της Αγίας Δύναμης, με τους ατελείωτους ορόφους του κτιρίου της οδού Μητροπόλεως, που στέγαζε το υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων και πρόσφατα μετατράπηκε σε πολυτελές ξενοδοχείο.

Ό,τι έχει διασωθεί αποδεικνύεται ακόμα πολυτιμότερο, γιατί έχει τη δυνατότητα να «μιλήσει» για πολλά άλλα που χάθηκαν. Σε τούτη την περιήγηση θα περιοριστούμε σε τρία από αυτά.

 

Παναγία η Γοργοεπήκοος (Άγιος Ελευθέριος)

Ο Ναός της Παναγίας Γοργοεπηκόου, νότια του σημερινού Καθεδρικού Ναού των Αθηνών, ο πιο «αθηναϊκός» από κάθε άλλο ναό της εποχής του, όπως τον χαρακτήρισαν, μέσα στη γνήσια βυζαντινή παράδοση, είναι συνάμα τελείως μοναδικός. Αναφέρεται συχνά και ως Μικρή Μητρόπολη.

Έχει εκφραστεί η άποψη ότι ενδέχεται να είναι κτίσμα του Μιχαήλ Χωνιάτη, του τελευταίου μητροπολίτη Αθηνών (1182-1204) πριν από τη φραγκική κατάκτηση. Ο Μιχαήλ, αδελφός του Νικήτα Χωνιάτη ή Ακομινάτου, σημαντικού αξιωματούχου του βυζαντινού κράτους και ιστορικού από τις Χώνες της Φρυγίας, υπήρξε λάτρης του ένδοξου παρελθόντος της Αθήνας. Στις επιστολές του υπάρχει σημαντικό υλικό για την εποχή του ώς την κοίμησή του (1222).

Ο αρχιτέκτων του μνημείου (χρονολογείται μετά τα μέσα του 11ου) αιώνα, πάνω στα ερείπια αρχαίου ναού της Ειλείθυιας, χρησιμοποίησε με ελευθερία μάρμαρα από διάφορα αρχαία, ρωμαϊκά, παλαιοχριστιανικά και πρωτοβυζαντινά οικοδομήματα και κάπου ενενήντα ανάγλυφες πλάκες διαφόρων εποχών, συνδυάζοντας το κλασικιστικό με το βυζαντινό αρχιτεκτονικό ύφος και προσδίδοντας στην όψη του μοναδική λαμπρή και φωτεινή εντύπωση, σε ένα άνευ προηγουμένου κτίριο, που χαρακτηρίστηκε «πρωτότυπη συλλογή αρχαιοτήτων». Τα γλυπτά, με την κατάλληλη τοποθέτησή τους, σχημάτισαν ζωφόρο γύρω από τον ναό. Ανάγλυφα αετώματα κόσμησαν ψηλότερα το μνημείο. Τοιχογραφίες υπήρχαν και στη νότια εξωτερική πλευρά, που δεν διακρίνονται σήμερα, ενώ απεικονίστηκαν παλαιότερα από τον περιηγητή Gallhband. Χαρακτηριστικό είναι ότι πουθενά στο οικοδόμημα δεν χρησιμοποιήθηκε πλίνθος, εκτός από τον τρούλο.

Ο ναός κτίστηκε πάνω σε βάθρο με βαθμίδες, που δεν διακρίνονται. Οι προσχώσεις σήκωσαν την επιφάνεια του εδάφους, γεγονός που είναι φανερό σε όλους τους παλαιούς, βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς ναούς των Αθηνών. Από αρχιτεκτονική άποψη, είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο, που στηριζόταν σε τέσσερις κίονες, τους οποίους αντικατέστησαν στην επισκευή του 1833 με αντίστοιχο αριθμό πεσσών. Ο νάρθηκας είναι τριμερής. Από τα τρία μέρη του, το καμαροσκέπαστο μεσαίο είναι υπερυψωμένο ως προς τα άλλα.

Την Παναγία Γοργοεπήκοο τιμούσαν ως προστάτισσα κάθε αρρώστου. Κατά την τουρκοκρατία, και μάλιστα τον 17ο αιώνα, περιλαμβανόταν στην κατοικία του μητροπολίτη Αθηνών και ήταν γνωστή και ως «Καθολικόν». Το 1841 ή το 1839 μετατράπηκε σε βιβλιοθήκη. Το 1863 ξαναχρησιμοποιήθηκε ως ναός, αλλά τότε άσπρισαν τους τοίχους εξαφανίζοντας τις τοιχογραφίες. Εκείνη την εποχή αφιερώθηκε στον Σωτήρα Χριστό, σύντομα όμως ονομάστηκε Άγιος Ελευθέριος. Σήμερα χρησιμοποιείται ως ενοριακό παρεκκλήσιο της Μητροπόλεως Αθηνών.

 

Ο Άγιος Ανδρέας

Ακολουθώντας από την οδό Μητροπόλεως την οδό Αγίας Φιλοθέης, βρισκόμαστε σε λίγο μπροστά στον χώρο όπου κατά τη διάρκεια του 16ου αιώνα ανθούσε το Μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα. Το ίδρυσε η Αγία Φιλοθέη, μεγάλη μορφή της Ορθοδοξίας και της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας, που πάσχισε για την παντοειδή ενίσχυση των Αθηναίων, και ιδίως των κοριτσιών, στη δεινή εκείνη περίοδο, δαπανώντας γι’ αυτό την τεράστια περιουσία που κληρονόμησε από την οικογένειά της, για να το πληρώσει τελικά με τη ζωή της.

Το Μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα οικοδομήθηκε στον χώρο του πατρικού της σπιτιού, όπου βρίσκεται σήμερα η Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών (Αγίας Φιλοθέης 21). Σε εκσκαφές για την επέκταση του κτιρίου αυτού βρέθηκαν πριν από μερικές δεκαετίες ερείπια ρωμαϊκού οικοδομήματος, που εμπόδισαν τη συνέχιση των εργασιών.

Ο σημερινός Ναός του Αγίου Ανδρέα άρχισε να κτίζεται στη θέση του αρχικού στα τέλη του 19ου αιώνα. Κάτω από το δάπεδό του και λίγο βορειότερα βρισκόταν το ασκητήριο της αγίας. Στο ισόγειο του κεντρικού κτιρίου της Αρχιεπισκοπής ανακαλύφθηκε το 1970 το πηγάδι της μονής.

Στον αρχικό ναό, που κατεδαφίστηκε στο πλαίσιο της «ανακαίνισης» της πόλης των Αθηνών μετά την απελευθέρωση, υπήρχαν αγιογραφίες που συγγενεύουν με το καλλιτεχνικό εργαστήριο του Γεωργίου Μάρκου, τον οποίο θα συναντήσουμε και σε άλλους μεταβυζαντινούς ναούς της Αθήνας. Ελάχιστα σπαράγματα από αυτές διασώθηκαν και φυλάσσονται στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας. Στο καλύτερα διατηρημένο εικονίζεται η Αγία Αικατερίνη.

 

Το «Ρηνάκι» (Αγία Ειρήνη της οδού Νικοδήμου)

«Διερχόμεθα προ της ανηλίου Αγίας Ρηνούλας, θωπευτικώς γνωστής ούτω, και διά την σμικρότητά της, αλλά και διά την προστασίαν την οποίαν παρέχει εις την μαθητικήν των θηλέων χορείαν, η οποία, εις τας παραμονάς ιδίως εξετάσεων, ανεβοκατεβαίνει τα σκαλάκια της» (Παλαιαί Αθήναι, σ. 210). Έτσι περιγράφει ο Δημήτριος Καμπούρογλου το εκκλησάκι δίπλα στο κτίριο της Αρχιεπισκοπής Αθηνών, στη γωνία των οδών Αγίας Φιλοθέης και Νικοδήμου, όπου υπήρχαν κατά τη ρωμαϊκή εποχή λουτρά, αργότερα παλαιοχριστιανικός ναός και κατά τον 16ο αιώνα ιδρύθηκε το Μοναστήρι της Αγίας Φιλοθέης, της «Αθηνιώτισσας Κυράς». Στην περιοχή απλωνόταν προς τα βόρεια η συνοικία «Ροδακιό», από το όνομα κάποιας οικογένειας που έμενε εκεί ή από τα πολλά λουλούδια της, που έκαναν πολυτραγουδισμένη όλη τη μεταγενέστερη Πλάκα.

Ο ναός αποτελούσε μάλλον παρεκκλήσιο της μονής και λέγεται ότι επικοινωνούσε με αυτήν με διάδρομο. Οι γείτονες τον αποκαλούσαν συχνά Αγία Ρηνούλα ή Ρηνάκι λόγω του μικρού μεγέθους του.

Στην τοιχοδομία του ενσωματώθηκαν αρχιτεκτονικά στοιχεία από παλαιοχριστιανική βασιλική. Ορισμένα σπαράγματα τοιχογραφιών είναι ναού του 13ου-14ου αι. Τοίχοι και τοιχογραφία του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου παραπέμπουν στον 15ο -16ο αι. Στη διάρκεια του Αγώνα του 1821 έπαθε σοβαρές ζημιές. Κάποτε πέρασε στην ιδιοκτησία παλιάς αθηναϊκής οικογένειας, που την ανακαίνισε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Από αυτήν περιήλθε στον καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Αθηνών Αμίλκα Αλιβιζάτο και μετά τον θάνατό του, το 1968, στην Ακαδημία Αθηνών. Έκτοτε εγκαταλείφθηκε και ρήμαξε κυριολεκτικά.

Τον Ιούνιο του 2005 τελέσθηκαν τα θυρανοίξια του ανακαινισμένου ναού με δαπάνες της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών και άλλων δωρητών, αφού μετά από πολλές διαδικασίες η Ακαδημία Αθηνών της παραχώρησε το 1998 το μνημείο και τη διπλανή, κατερειπωμένη οικία για πενήντα χρόνια. Η οικία ανακαινίστηκε εκ βάθρων και στεγάζει το Κέντρο Νεότητος της Αρχιεπισκοπής Αθηνών. Η Ακαδημία παραχώρησε επίσης «επί δανεισμώ» στην Αρχιεπισκοπή και ορισμένες εικόνες που βρίσκονταν παλαιότερα στον ίδιο ναό.

 

Αγία Ειρήνη Αιόλου